Το ηφαίστειο θυμίζει ένα τεράστιο θηρίο. Η συμπεριφορά του είναι απρόβλεπτη, "αψυχολόγητη".Αυτός είναι ο πολύ παραστατικός ορισμός που έδωσαν η Κάτια και ο Μορίς Κραφτ. Πριν πεθάνουν από την έκρηξη του Ούντζεν, στην Ιαπωνία, παρατήρησαν και μελέτησαν δεκάδες ηφαίστεια. Στον κλασικό ορισμό του το ηφαίστειο περιγράφεται ως αγωγός, ένας ηφαιστειακός λαιμός που ανοίγει δίοδο προς τη γήινη επιφάνεια με ένα ή περισσότερα "στόματα". Ο αγωγός ενώνει το ορατό μέρος του ηφαιστείου με μια δεξαμενή, στην οποία υπάρχει συμπαγές υλικό: η λάβα. Η δεξαμενή με τη λάβα βρίσκεται σε βάθος μερικών χιλιομέτρων και τροφοδοτείται από πολύ μεγάλο βάθος. Μερικές φορές η λάβα έρχεται απευθείας από το μανδύα ή ακόμα κι από τον πυρήνα της Γης. Το υλικό που φτάνει στην επιφάνεια συγκεντρώνεται κοντά στον κρατήρα, δίνοντας στο ηφαίστειο διάφορα σχήματα. Τις περισσότερες φορές το ηφαίστειο έχει τη μορφή ενός κώνου. Άλλοτε, γύρω από τον κρατήρα, σχηματίζονται αλλεπάλληλα επίπεδα. Τα ηφαίστεια δε βρίσκονται σε συνεχή δράση. Δραστηριοποιούνται περιοδικά. Επίσης, το ένα διαφέρει από το άλλο, ενώ πολλές φορές οι εκρήξεις ενός ηφαιστείου διαφέρουν μεταξύ τους. Για παράδειγμα, ο Βεζούβιος, η έκρηξη του οποίου, το 1812, κράτησε τρεις μέρες, ενώ η έκρηξη του 1891 κράτησε σχεδόν εννέα μήνες.
Εκχύσεις και εκρήξεις
Η ηφαιστειακή δραστηριότητα παρουσιάζει δύο ακραίες μορφές δράσης: την εκχυτική και την εκρηκτική. Στην πρώτη βγαίνει από το ηφαίστειο διάπυρη λάβα, η οποία ανεβαίνει ήρεμα από τη δεξαμενή έως την επιφάνεια και, έχοντας ήδη σχηματίσει στον κρατήρα μια λίμνη, χύνεται έξω. Τα αέρια που βρίσκονται μαζί με τη λάβα διαχωρίζονται, αλλά όχι με βίαιο τρόπο. Δημιουργούνται λοιπόν ποταμοί λάβας που κυλούν ήρεμα, καταστρέφοντας μόνο ό,τι συναντούν στο πέρασμά τους. Παράδειγμα εκχυτικού ηφαιστείου αποτελεί το Κιλαουέα, στη Χαβάη. Τα εκρηκτικά ηφαίστεια είναι εξαιρετικά πιο επικίνδυνα. Σ’ αυτά, τα αέρια απελευθερώνονται με πολύ βίαιο τρόπο και εκτοξεύουν τη λάβα πολύ ψηλά σε μεγάλες αποστάσεις. Ωστόσο, η ποσότητα της λάβας που φτάνει στην επιφάνεια σε ρευστή μορφή είναι περιορισμένη. Η δύναμη των αερίων κομματιάζει τα πάντα, εκτοξεύοντάς τα υπό τη μορφή πυρακτωμένου υλικού και στάχτης. Κάποιες φορές οι εκρήξεις είναι τόσο βίαιες που το ηφαίστειο κατεδαφίζεται, αυτοκαταστρέφεται. Ανάμεσα σ’ αυτές τις δύο ακραίες μορφές δράσης υπάρχουν πολλές ενδιάμεσες. Υπολογίζεται ότι η λάβα που βγάζουν κάθε χρόνο τα ενεργά ηφαίστεια ανέρχεται συνολικά στα τριάντα κυβικά χιλιόμετρα -αν η λάβα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως οικοδομικό υλικό, η προαναφερόμενη ποσότητα θα ήταν δέκα φορές μεγαλύτερη από την παγκόσμια ανάγκη σε υλικά δόμησης
Να πώς εκρήγνυνται
Τα ηφαίστεια δημιουργούνται κυρίως εκεί όπου συγκρούονται οι λιθοσφαιρικές πλάκες. Η λάβα, λιγότερο συμπαγής από τα γύρω πετρώματα, βρίσκει διέξοδο. Όμως τι είναι εκείνο που προκαλεί την έκρηξη ενός ηφαιστείου; Η όλη διαδικασία ξεκινά όταν όγκοι λάβας, σαν τεράστιες μπάλες, ανοίγουν δίοδο ανάμεσα στα πετρώματα, όταν δεν περνούν μέσα από τα ήδη υπάρχοντα ρήγματα. Η άνοδος μπορεί να πάρει χρόνια, αλλά όταν προϋπάρχει μια δίοδος - για παράδειγμα, στα ηφαίστεια που έχουν ήδη εκραγεί- συντελείται με ταχύτητα ενός μέτρου ανά δευτερόλεπτο.
